Starych ogrodów i sadów czar, czyli zanikające krajobrazy

OgródHistoria roślin owocowych zaczęła się bardzo dawno. Najstarsze resztki jabłek, pozostałe do naszych czasów w zwęglonej formie, odkryto na terenie historycznej Anatolii. Pochodzą one prawdopodobnie sprzed 6500 roku przed naszą erą. Jabłonie, drzewa figowe i oliwne oraz granaty stanowiły w dawnych czasach podstawowy element ówczesnych przestrzeni ogrodowych.

Ceniono je za piękno i zapach kwiatów oraz smak owoców. Nic zatem dziwnego, że w biblijnej historii Adama i Ewy to właśnie jabłko odegrało ważną rolę. W epoce średniowiecza drzewa owocowe sadzono już w postaci geometrycznych układów, zachowując pomiędzy roślinami duże odległości.

Sady miały wówczas charakter użytkowy. Czasami szukano w ich cieniu błogiego odpoczynku, dlatego obok roślin owocowych pojawiały się stopniowo drzewa i krzewy ozdobne oraz elementy architektury ogrodowej. Sady były wówczas częścią ogrodów przyklasztornych oraz wielkich parków łowieckich, należących do władców i bogatych ziemian. Sztuka ogrodowa islamu stawiała z kolei na rekreacyjną funkcję sadów i ogrodów. Tworzyły one otoczone murem miejsca zamknięte, które sprzyjały odpoczynkowi. Renesans zaznaczył się w kompozycji sadu geometryzacją przestrzeni, symetrią i artystycznym porządkiem. Architektura współistniała tu ze sztuką. W XVI wieku nie sadzono już drzew owocowych w miejscach o charakterze rekreacyjnym. Sad został jakby odsunięty od rezydencji i zyskał nowe swoje miejsce - w opłotkach wsi. I tak trwa do dziś.

Drzewa owocowe w Polsce

Tradycja sadzenia drzew owocowych w Polsce zaczęła się w średniowieczu. Najpierw robili to cystersi i benedyktyni w ogrodach przyklasztornych. Następnie szlachetne odmiany drzew owocowych trafiły do ogrodów królewskich, dworskich i ziemiańskich. Na końcu pojawiły się w zagrodach wiejskich. Sady w dawnej Polsce dawały owoce, były miejscem odpoczynku i chroniły od wiatru. Ludzie chcieli mieć je blisko domu, ponieważ dawały poczucie bezpieczeństwa, kojarzyły się też z małżeństwem i płodnością. Wierzono bowiem, że zjedzenie jabłka zapewni rodzinie potomstwo i da zdrowie.

Współcześnie dawne polskie sady kojarzone są z rozłożystymi jabłoniami oraz wielkimi gruszami, łagodnie przycupniętymi za drewnianym płotem. Wysokopienne drzewa, które sadzono w okresie międzywojennymi zostały powoli wyparte przez nowe karłowe odmiany. Zachowały się jeszcze w niektórych wsiach sady pochodzące z lat czterdziestych i pięćdziesiątych ubiegłego wieku. Trochę zapomniane, pełnią dziś ważną rolę w ekosystemach. Zbiorowiska starych drzew owocowych chronią glebę przed erozją wodną i wietrzną. Specyficzne cechy dawnych nasadzeń, a więc duże odległości między pojedynczymi roślinami oraz wysoko wzniesione korony, osłabiają siłę wiatru. W starych, czasami dawno niekoszonych sadach, żyje wiele gatunków zwierząt, głównie owadów i ptaków.

Dogodne warunki mają także porosty, pokrywające stare gałęzie i konary. Dawne odmiany drzew owocowych charakteryzują się wysoką odpornością na choroby i szkodniki oraz warunki atmosferyczne. Dzięki temu są źródłem zdrowych owoców. Szkoda więc, że stare drzewa owocowe powoli znikają z naszego krajobrazu, zastępowane tujami i innymi krzewami.

Źródło: A. Gajdek, O starych sadach w krajobrazie. "Aura" 2013 nr 12, s. 24-26.